Realny socjalizm - termin wprowadzony przez oficjalną propagandę radziecką w latach 70. XX wieku, określający ustroje polityczne ukształtowane w krajach rządzonych przez partie komunistyczne i robotnicze (tzw. kraje demokracji ludowej), następnie przejęty przez krytyków systemu realnego socjalizmu. Zastosowany pierwotnie w celu przeciwstawienia się krytyce stosunków panujących w tych krajach, prowadzonej przez opozycję odwołującą się do tradycji socjalistycznych (rewizjonizm, dysydenci w ZSRR) i dowodzącą, że system typu radzieckiego nie jest w stanie zrealizować idei socjalistycznej.
Doktryna realnego socjalizmu charakteryzowała się dominacją partii marksistowsko-leninowskiej we wszystkich sferach życia publicznego, które zawładnęły ustawodawstwem, prawem, a nawet życiem prywatnym obywateli; sprawowały monopol w zakresie ideologii i upaństwowionej gospodarki. Zakazany był obieg publikacji poza cenzurą oraz działalność polityczna i społeczna poza organizacjami ściśle kontrolowanymi przez władze. Cechowały go liczne odstępstwa od deklarowanych teoretycznych idei socjalistycznych.
Krytykę realnego socjalizmu podjęli nawet przedstawiciele eurokomunizmu. W 2008 IPN wydał prace filozoficzno-historyczną pod red. K. Brzechczyny "O konceptualizacji realnego socjalizmu w Polsce". Podejmuje ona interdyscyplinarne badania nad koncepcjami tego pojęcia w oparciu o prace znanych teoretyków myśli lewicowej: Leszka Kołakowskiego, Jadwigi Staniszkis, Stefana Kurowskiego i Leszka Nowaka. Innym, bardziej praktycznym, opisem rzeczywistości realnego socjalizmu na przykładzie dwóch fabryk (w PRL i NRD) jest książka Małgorzaty Mazurek "Socjalistyczny zakład pracy. Porównanie fabrycznej codzienności w PRL i NRD u progu lat 60."
Doktryna realnego socjalizmu charakteryzowała się dominacją partii marksistowsko-leninowskiej we wszystkich sferach życia publicznego, które zawładnęły ustawodawstwem, prawem, a nawet życiem prywatnym obywateli; sprawowały monopol w zakresie ideologii i upaństwowionej gospodarki. Zakazany był obieg publikacji poza cenzurą oraz działalność polityczna i społeczna poza organizacjami ściśle kontrolowanymi przez władze. Cechowały go liczne odstępstwa od deklarowanych teoretycznych idei socjalistycznych.
Krytykę realnego socjalizmu podjęli nawet przedstawiciele eurokomunizmu. W 2008 IPN wydał prace filozoficzno-historyczną pod red. K. Brzechczyny "O konceptualizacji realnego socjalizmu w Polsce". Podejmuje ona interdyscyplinarne badania nad koncepcjami tego pojęcia w oparciu o prace znanych teoretyków myśli lewicowej: Leszka Kołakowskiego, Jadwigi Staniszkis, Stefana Kurowskiego i Leszka Nowaka. Innym, bardziej praktycznym, opisem rzeczywistości realnego socjalizmu na przykładzie dwóch fabryk (w PRL i NRD) jest książka Małgorzaty Mazurek "Socjalistyczny zakład pracy. Porównanie fabrycznej codzienności w PRL i NRD u progu lat 60."